Pomidory – wszystko, co musisz wiedzieć!

Historia i pochodzenie pomidorów

Pomidor zwyczajny (Lycopersicon esculentum Mill.) pochodzi z andyjskich dolin Peru i północnego Chile, gdzie do dziś rośnie w stanie dzikim. Pierwsze uprawiane odmiany pojawiły się prawdopodobnie w V/VI wieku n.e. dzięki Toltekom – przodkom Azteków i Inków, którzy nazwali je tomatl.

Do Europy trafiły w 1519 roku za sprawą hiszpańskiego konkwistadora Hernána Cortésa. który sprowadził je jako „złote jabłko” (pomme d’or).

Początkowo traktowano go jako roślinę ozdobną i podejrzewano o toksyczność, co wynikało z jego podobieństwa do trujących roślin psiankowatych.

Dopiero w XVII wieku pomidory zaczęto uprawiać i wykorzystywać w kuchni, zwłaszcza we Włoszech i Hiszpanii.

Do Polski przywiozła je królowa Bona, ale na stałe zagościły w diecie Polaków dopiero po II wojnie światowej.

Skąd się wzięła nazwa?

Pierwsze zachowane nazwy zwyczajowe pomidora w językach europejskich pojawiają się w podpisie rysunku z roku 1553 w pracy Remberta Dodoensa, który podpisał rycinę z tym gatunkiem określeniem Poma amoris (=jabłka miłości). Późniejsi autorzy używali także odmiennych wariantów nazw, takich jak Poma aurea (=złote jabłka) i Pomi del Peru (=jabłka z Peru). Nazwa zwyczajowa utrwalona w języku włoskim „pomi d’oro” (dosłownie tłumaczona na „złote jabłka”) stała się źródłem dla określenia używanego w języku polskim.

W starszych publikacjach w języku polskim używane były jednak określenia „jabłko miłości” (u Syreniusza) i „jabłko złote” (słownik języka polskiego z 1861 r.).

Nazwa „pomidor” rozpowszechniła się w piśmiennictwie dopiero w XIX wieku.

Opis botaniczny pomidora

Pomidor to roślinna jednoroczna. Posiada palowy korzeń, lecz ze względu na zabiegi uprawowe, w szczególności pikowanie, jest skracany, przez co wytwarza większą liczbę korzeni bocznych. Rozrastają się one w promieniu do 60 cm, a w głąb gleby do 90 cm. Pokryta krótkimi włoskami łodyga wyrasta od 40 do 200 cm.

Kwiaty pojawiają się po 50–60 dniach od wschodów. Są żółte, obupłciowe, zazwyczaj pięciopłatkowe, kształtu gwiaździstego. Przeważnie samopylne. Zebrane w kwiatostan po 5–20 szt. W zależności od odmiany kwiatostany mogą być pojedyncze, podwójne i złożone.

Owocem pomidora jest niepękająca jagoda, która dojrzewa po 6–8 tygodniach od zapylenia. Charakteryzuje się różnorodnością kształtu, wielkości i barwy. Barwa jest przede wszystkim zależna od zawartości barwników w skórce. W 1 gramie jest 300–350 płaskich, nerkowatych i owłosionych nasion. Zdolność kiełkowania utrzymują do 5 lat.

Stanowisko i płodozmian dla pomidora

• pomidory najlepiej rosną w temperaturze 15–30°c, a do kiełkowania potrzebują 22–27°c
• wymagają stanowiska słonecznego, ale nadmierna ekspozycja na słońce może prowadzić do poparzeń owoców
• nie powinno się ich sadzić rok po roku w tym samym miejscu – dobrym płodozmianem są rośliny bobowate, cebula, buraki czy warzywa kapustne
• należy unikać sadzenia pomidorów po ziemniakach, papryce czy bakłażanach ze względu na ryzyko przenoszenia chorób

Przygotowanie gleby

• najlepsza gleba powinna mieć ph 5,5–6,5 i być dobrze napowietrzona
• można wzbogacić ją kompostem lub dobrze rozłożonym obornikiem
• warto stosować nawozy zielone, np. łubin, facelię czy gorczycę, które wzbogacają glebę w azot

Żywienie i nawadnianie

• pomidory wymagają regularnego nawadniania, ale należy unikać przelewania – gleba powinna być wilgotna, ale nie mokra
• nadmiar azotu może powodować szybki wzrost liści kosztem owoców
• wapń jest niezbędny dla uniknięcia suchej zgnilizny wierzchołkowej owoców

Jakie są rodzaje i odmiany pomidora?

Pomidory dzielimy na kilka grup pod względem wzrostu, wielkości owoców oraz ich barwy

Podział według wzrostu

• wysokorosnące (indeterminate) – rosną przez cały sezon, wymagają palikowania, np. odmiany ‘De Barao’, ‘Opalka’
• samokończące (determinate) – przestają rosnąć po wykształceniu określonej liczby gron, np. ‘Krakus’
• wiotkołodygowe – często stosowane w uprawach polowych, np. odmiany przetwórcze
• karłowe i superkarłowe – idealne do uprawy w pojemnikach, np. ‘Tiny Tim’

Podział według wielkości owoców

• wielkoowocowe – powyżej 180 g, np. ‘Bawole Serce’
• średnioowocowe – 120–180 g, np. ‘Malinowy Olbrzym’
• małoowocowe – 80–100 g, np. ‘Maskotka’
• drobnoowocowe (koktajlowe, cherry) – 15–50 g, np. ‘Sungold’, ‘Black Cherry’

Kolory pomidorów

• czerwone – bogate w likopen, np. ‘Rumba’
• żółte – mają więcej beta-karotenu, np. ‘Yellow Pear’
• pomarańczowe – delikatniejszy smak, np. ‘Jaune Flamme’
• zielone – pozostają zielone po dojrzeniu, np. ‘Green Zebra’
• czarne/fioletowe – zawierają antocyjany, np. ‘Black Krim’
• paskowane – atrakcyjny wygląd, np. ‘Tigerella’

Choroby grzybowe

• zaraza ziemniaczana (Phytophthora infestans) – brunatne plamy na liściach i owocach, może zniszczyć plony w ciągu kilku dni
• szara pleśń (Botrytis cinerea) – atakuje kwiaty i owoce, rozwija się w warunkach wysokiej wilgotności
• alternarioza – wywołuje czarne plamy na owocach i liściach

Choroby bakteryjne i wirusowe

• bakteryjna cętkowatość – ciemne plamy na liściach i owocach, przenosi się przez deszcz i wiatr
• wirus mozaiki pomidora (tomv) – powoduje deformację i przebarwienia liści

Szkodniki

• mszyce – osłabiają rośliny i przenoszą wirusy.
• wciornastki – mogą przenosić wirusa brązowej plamistości pomidora
• mączlik szklarniowy – drobne białe muszki żerujące na spodniej stronie liści

Jak zapobiegać?

• regularne usuwanie porażonych liści i owoców
• stosowanie ściółkowania, które zapobiega rozprzestrzenianiu się patogenów
• uprawa odmian odpornych
• naturalne środki ochrony, np. gnojówka z pokrzywy lub wyciągi z czosnku

Uprawa pomidora w donicach i kompozycjach kwiatowych

• pomidory można uprawiać na balkonach i tarasach, wybierając odmiany karłowe i zwisające
• świetnie komponują się w ogrodach, zwłaszcza odmiany o różnych kolorach owoców
• w pojemnikach kluczowe jest regularne podlewanie i nawożenie

Ciekawostki o pomidorach

• pomidory, choć botanicznie są owocami, w USA zostały oficjalnie uznane za warzywa
• na świecie istnieje ponad 15 tysięcy odmian pomidorów!
• pierwsze przepisy na dania z pomidorami pojawiły się już w 1692 roku we Włoszech
• istnieją odmiany pamiątkowe (heirloom tomatoes), które przetrwały setki lat i są cenione za wyjątkowy smak
• pomidory dojrzewające na słońcu mają więcej cukrów i intensywniejszy aromat niż te uprawiane w szklarniach