Przemysłowa uprawa pomidora gruntowego. Zrównoważona produkcja, lokalność i ślad węglowy

Przemysłowa uprawa pomidora gruntowego jest jednym z najważniejszych kierunków produkcji warzywniczej w Europie. Surowiec przeznaczony do przetwórstwa stanowi podstawę produkcji koncentratów, przecierów, soków oraz innych przetworów pomidorowych. Współczesne rolnictwo stoi jednak przed wyzwaniem zwiększania wydajności przy jednoczesnym ograniczaniu wpływu na środowisko. Dlatego coraz większego znaczenia nabierają działania wpisujące się w koncepcję zrównoważonego rolnictwa, gospodarki o obiegu zamkniętym oraz neutralności klimatycznej.

Zrównoważona produkcja jako element konkurencyjności

Europejski Zielony Ład oraz strategia „Od pola do stołu” zakładają ograniczenie wpływu rolnictwa na środowisko poprzez bardziej efektywne wykorzystanie zasobów. W praktyce oznacza to m.in.:

• racjonalne nawożenie oparte na analizach gleby i rzeczywistych potrzebach roślin,
• ograniczanie strat azotu i fosforu,
• integrowaną ochronę roślin,
• precyzyjne systemy nawadniania,
• zachowanie żyzności gleby poprzez odpowiedni płodozmian i zwiększanie zawartości materii organicznej,
• wykorzystanie technologii rolnictwa precyzyjnego do monitorowania plantacji.

Badania wskazują, że nawożenie azotowe odpowiada za znaczną część emisji gazów cieplarnianych w produkcji pomidorów gruntowych. Wynika to przede wszystkim z emisji podtlenku azotu (N₂O), którego potencjał tworzenia efektu cieplarnianego jest około 273 razy większy od CO₂ w horyzoncie 100 lat (IPCC AR6). Dlatego poprawa efektywności wykorzystania azotu należy do najważniejszych działań ograniczających ślad węglowy produkcji.

Ślad węglowy pomidora gruntowego

Ślad węglowy (Carbon Footprint) określa całkowitą emisję gazów cieplarnianych wyrażoną w kilogramach ekwiwalentu dwutlenku węgla (kg CO₂e), powstającą podczas całego cyklu życia produktu. W przypadku pomidora gruntowego obejmuje on:

• produkcję nawozów i środków ochrony roślin,
• zabiegi agrotechniczne i zużycie paliwa,
• nawadnianie,
• zbiór,
• transport do zakładu przetwórczego,
• proces przetwarzania i pakowania.

Analizy LCA wskazują, że ślad węglowy świeżych pomidorów gruntowych wynosi zazwyczaj 0,2–0,6 kg CO₂e/kg produktu, w zależności od poziomu nawożenia, plonowania, odległości transportu oraz sposobu gospodarowania energią. Dla porównania, pomidory produkowane w ogrzewanych szklarniach mogą osiągać wartości 2–5 kg CO₂e/kg, a w niektórych systemach wykorzystujących paliwa kopalne nawet więcej. Oznacza to, że produkcja gruntowa może charakteryzować się kilkukrotnie niższym śladem węglowym niż intensywna produkcja szklarniowa.

Największy udział w emisjach z produkcji gruntowej mają:

• nawozy azotowe (30–50% całkowitego śladu węglowego),
• paliwo wykorzystywane przez maszyny rolnicze (15–30%),
• energia wykorzystywana podczas przetwarzania,
• transport surowca.

Znaczenie lokalności

Produkcja pomidorów przemysłowych opiera się na ścisłej współpracy plantatorów z zakładami przetwórczymi. W praktyce większość surowca trafia do przetwórni w ciągu kilku godzin od zbioru, co pozwala zachować wysoką jakość technologiczną owoców.

Skrócenie odległości transportu przynosi kilka korzyści:

• zmniejszenie zużycia paliwa,
• ograniczenie emisji CO₂ związanych z logistyką,
• ograniczenie strat jakościowych,
• zwiększenie efektywności organizacji zbiorów.

Według analiz Komisji Europejskiej emisje związane z transportem żywności stanowią zwykle kilka–kilkanaście procent całkowitego śladu węglowego produktu, jednak ich udział rośnie wraz z odległością przewozu. Lokalizacja plantacji w pobliżu zakładów przetwórczych pozwala ograniczyć ten element bilansu środowiskowego.

Kierunki dalszej redukcji emisji

Możliwości dalszego ograniczania śladu węglowego w przemysłowej produkcji pomidora obejmują:

• stosowanie nawożenia precyzyjnego z wykorzystaniem map aplikacyjnych i czujników,
• wykorzystanie nawozów stabilizowanych oraz inhibitorów nitryfikacji,
• zwiększenie udziału nawozów organicznych i międzyplonów,
• wykorzystanie odnawialnych źródeł energii w gospodarstwach i zakładach przetwórczych,
• ograniczenie liczby przejazdów maszyn,
• poprawę retencji wody i zwiększenie zawartości materii organicznej w glebie,
• wdrażanie systemów monitorowania emisji zgodnych z metodyką oceny cyklu życia (LCA).

Podsumowanie

Przemysłowa uprawa pomidora gruntowego dobrze wpisuje się w założenia zrównoważonego rozwoju. W porównaniu z produkcją szklarniową wymaga znacznie mniejszych nakładów energii, a lokalizacja plantacji w pobliżu zakładów przetwórczych dodatkowo ogranicza emisje związane z transportem. Największy potencjał dalszej redukcji śladu węglowego wiąże się z poprawą efektywności nawożenia azotowego, ograniczeniem zużycia paliw kopalnych oraz wykorzystaniem nowoczesnych technologii rolnictwa precyzyjnego. W perspektywie kolejnych lat wskaźniki środowiskowe będą stanowiły jeden z kluczowych elementów oceny konkurencyjności gospodarstw produkujących pomidory dla przemysłu spożywczego, obok plonu, jakości surowca i efektywności ekonomicznej.